Liana was the life and soul of every gathering. Short and stout, she had a cheeky smile and the most wicked sense of humour. Like the rest of our family, she would notice that one thing about someone that would have us laughing like naughty schoolchildren in a church service. Like all of us, she adored animals. Her dogs were her children in the home. (The last time I visited, one of the dogs stole my sock and buried it somewhere in the garden. We all agreed that this was just normal behaviour—something our kids would do.)

In her work, Liana trained young, new farmers. She was passionate about her work and uplifting others. She loved fishing. At every family gathering, Liana was always the first to suggest a round of shooters. Full of life, laughter, and mischief.

We discussed getting her affairs in order and setting up an advance directive. I knew her time was limited, yet I didn’t realise it would be that brief. When I received the message last Wednesday saying that she had transitioned, it felt as if someone had kicked me in the gut—a deep, throbbing pain right at the core of my stomach. Such a beautiful, meaningful life cut so short. The grief of a mother, a father, and two brothers is unthinkable—her beloved partner. If I feel this way, I cannot imagine what they must feel…

Stop all the clocks, cut off the telephone,

Prevent the dog from barking with a juicy bone,

Silence the pianos and with muffled drum

Bring out the coffin, let the mourners come.

Let aeroplanes circle moaning overhead

Scribbling on the sky the message She Is Dead,

Put crepe bows round the white necks of the public doves,

Let the traffic policemen wear black cotton gloves.

She was my North, my South, my East and West,

My working week and my Sunday rest,

My noon, my midnight, my talk, my song;

I thought that love would last for ever: I was wrong.

The stars are not wanted now: put out every one;

Pack up the moon and dismantle the sun;

Pour away the ocean and sweep up the wood;

For nothing now can ever come to any good.

W H Auden

For me, this is one of the strangest feelings in light of death—the way the world just carries on. Traffic, people going to work, dogs barking. When my mother died, I wanted to scream that the world must stop, that there should be global silence, that no one is allowed on the streets to carry on with their business as usual. Did they not know that my mother is dead?

And here I am back at my desk, answering emails, checking Facebook, and cuddling with my cat. All the while, Liana is dead.

How do you define your quality of life? What are the things you value above merely being alive? My list is rather extensive…

I noticed during my talk a gentleman in the front row who obviously had suffered a severe stroke. His left side appeared paralysed. I saw that he was visibly moved by the conversation. At question time, he raised his hand to ask a question, looking at his wife, who attempted to persuade him not to stand up. He was resolute, and with some effort, he stood up, turned to the audience, and delivered the most heartfelt plea for the right to end his own life in a dignified manner. A historian and lifelong deep thinker and writer, he had lost most of this ability and felt like a burden to his wife and those around him. He experienced very little quality of life and had attempted to end his life several times. The deadly silence (pun intended) of the audience held his words suspended in the air, the raw emotions palpable. I placed my hand on his shoulder to offer what little comfort I could, as tears streamed down his face. At this point, his wife was sobbing uncontrollably. 

I have never experienced anything like this before. I couldn’t have wished for a better testimony to the need for legislation on the right to end one’s own life. So many people are forced to end their lives in the most horrific and inhumane ways. I could see and feel the mixed emotions of the audience – this is not what they expected, nor what they signed up for. Afterwards, many conversations occurred, especially among religious individuals who so strongly oppose the right to end a life. The usual rhetoric of “but you have so much to be grateful for” and the “count your blessings” narrative. This man wanted to die. 

When everyone left, I approached him and his wife to thank him for the most incredible gift he had offered everyone. I also assured him that I completely understood his desire to end his life. It was an excruciating conversation. He asked me what he should do, and I realised how complicated this situation is and could be. I explained that I am not in a position to advise him on how to end his life, but that there are methods to consider, and he should weigh his options very carefully, keeping in mind his family and friends. His wife asked me if he should perhaps cease taking all his medication (he was on blood thinners, cholesterol meds, etc.). Could it be that if he did, his next heart attack or stroke would be fatal? I replied that in a way that would be like playing Russian Roulette, not knowing if the next episode might incapacitate him even further. We left the conversation there. 

I asked two professionals if they would assist. I realised that perhaps I am the only person thinking that this man has the right to die, if that is what he wishes for himself. He had already discussed it with his wife and family, and, as hard as it is, they have accepted this reality and would not wish to see him suffer the way he did. 

The next morning, I received an email from his wife informing me that she had noticed a relief in her husband, that somehow this “coming out” had given him a different perspective, and that he mentioned there might still be a few reasons for him to keep on living. Like her, for instance! Since then, I have received several messages from her and some of the other participants stating that he is in a lighter mood and not as deeply depressed.

The power of being witnessed must not be underestimated. Indeed, this “coming out”, being seen and validated, can change one’s perspective and perception of oneself and one’s lived reality. If we can truly witness someone without judgment, fully present for them and with them, we can offer no greater gift.

We should always tell someone living with dementia the truth. The whole truth, and nothing but the truth. Whilst the person living with dementia might not be able to respond to what we are telling them, this does not mean that they do not know what is happening. And yes, it will be distressing. We cannot hide the truth because we think “they do not know”. To be distressed is normal – for all of us. Tell the truth. Also, I think it is so important to share with the person living with dementia how we feel, how difficult it is, and how traumatised or exhausted we are. We owe them that. To pretend that we are ‘ok’ does not help anyone. We do not always have the be brave and strong, hiding our feelings. In my opinion that causes more stress to the person living with dementia than showing our true feelings and emotions.

I have been asked the same question when a loved one of the person living with dementia has died – do we tell them? YES we do. And if they forget and ask again, what do we say? We tell them again. It is their right to know; it is their right to grieve. Why do we think that a person living with dementia should not know the truth, or is not allowed to feel what we feel? They are human, we are human. We feel. In fact, that is the very essence of our humanness, the fact that we feel. Dementia robs the person of much of their being-in-the-world. We should not rob them of more by withholding life from them.

Always tell the truth, no matter how hard it is.

People living with cognitive impairment often find language difficult. This means that the way that they express themselves becomes difficult. It does not mean we stop feeling if we cannot say how we feel. On the contrary, it often makes our feelings stronger. So, inside us, things would start boiling and percolating; all these feelings, emotions, and thoughts that we can no longer express are now bottled up inside. While many people communicate in non-verbal ways and often do so very well, our understanding and interpretation of their non-verbal communication lacks insight and knowledge. We all come to each other with our filters and preconceptions. It is tough to be entirely open to the message someone is trying to express, mainly when it is described nonverbally.

The result is that people living with dementia will often stop trying to communicate. Not because they are living with dementia and lose their ability to speak, but because we cannot be present enough, take the time and listen intently enough to “hear” them. The problem lies with us, not with them. Slowly, their frustrations will get the upper hand, and they will withdraw inward more and more. They will consciously cut off from the world because it becomes too hard to navigate our inability to communicate with them.

The further dilemma is that the world also then gives up, thinking that the person with dementia no longer FEELS because they no longer express their needs, desires or thoughts. There can be nothing further from the truth. And then, we stop treating people living with dementia like human beings. We let them sit in a chair for an entire day without meaningful engagement. We talk over them. We administer tasks like bathing and dressing without as much as acknowledging them, let alone asking their permission. We crush their medication into their food when they refuse to swallow it. We dehumanise them to the point where they become living dead people. Bodies. Numbers.

It is tough to bring about any change in the way that people living with dementia are treated in many residential care homes. I see a new interest in this globally, with the USA focussing on a new “Care for Our Seniors” act being proposed as a step towards transformation. Sadly, the focus (in my opinion) is again off the mark. Unless we start with the rights of the people for whom we propose to care, no quality indicators, workforce development, or structural changes will make a difference. Yes, employees need to be paid more. However, a pay increase will not improve care. The fanciest building in the world will not create a life worth living. The best standards and oversight of such standards will not change the hearts and minds of those who care for the vulnerable.

It is only when we get to the point where we truly understand the ecobiopscychosocialspiritual complexity of our being-in-the-world that we start seeing change. From the inside out, not the other way around. Andries Baart’s https://www.andriesbaart.nl/presentie/ brings us to the essence of care. We need to shift our focus away from the concrete towards a more holistic approach, which is genuinely ethical https://ethicsofcare.org/becoming-a-care-ethical-institution/ These are tough questions we need to ask ourselves. They require that we become very still, look deep inside, and build a bridge of empathy towards a greater understanding of the vulnerability and precarity of life in general. Only then will we truly see the person behind the disease and begin to connect on a more spiritual level, honouring the Soul of the person living with dementia and those who work with them.

Somehow, I think my suggestions will mostly go unheeded. We want to write policies, create standards, and police people. I will not give up.

Die kroes duif sit nog steeds op die skoorsteen langs die sattelietskottel op die ouman se dak. Daar waar die blou liggie saans brand wat Ma so oor gewonder het. Ek wonder of hy dalk siek is. Sit met gepofte vere, doodstil. Reën of sonskyn. Ek kry hom jammer. Dalk is sy Ma ook dood.

Die laai met al Ma se vadoeke steek vas. Ek probeer hom wyd oopmaak maar iewers steek iets vas. Ek besluit dis seker tyd om die laai uit te pak – een van die weinige wat Antonette nog nie beetgehad het nie. Jirre Ma, hoeveel vadoeke en vatlappe en doilies en teacosies en nette het mens nodig? Dis oor die laai so vol is dat die goed agter in vassteek en mens die ding nie kan oopkry nie. Ek pak alles uit – die hele eetkamer tafel lê vol herinneringe. Natuurlik is die oorgrote meerderheid nooit gebruik nie – wit vaddoeke (“los daai vaddoek ek gaan hom nooit weer wit kry met dié bruin water nie!”) met geborduurde katjies en vatlappe met geborduurde katjies, hope! En daai nette wat die mense langs die strate verkoop wat styfspan en regop staan bo-oor mens se kos wat Ma gebruik het Sondae om oor die boudvleis en die heel hoender te sit as dit uit die oond uit kom, want Ma het altyd so gekeer vir die brommers. (Ek onthou toe Ma eenkeer saam met die ander vrouens by die golfklub moes toebroodjies maak vir die mans in die dae voor Ma self begin golf speel het. Iemand het ‘n heel hoender gebring vir hoendertoebroodjies. Toe Ma die hoender oopsny is daar ‘n lekker vet gaargekookte brommer in die hoender se maag. Ai en Ma kon tog so lekker gril vir goed soos brommers en wurms. Ma het nooit geskroom om die tuinwurms middeldeur te knip met die snoeiskêr nie. En vir jare agterna het Ma die storie vertel van die vreeslike grênd vrou wie se hoender ‘n brommer in gehad het.) Elk geval, ek het die laai uitgepak. Ek het die beste goed weer teruggesit en klomp goed uitgegooi, sorry Ma maar mens kry nie die laai oop nie en helfte van daai goed kan maar gaan. Ek het ook op vyf klein messies met gekleurde hewwe afgekom wat Ma duidelik daar weggesteek het onder al die vaddoeke en lappe dat ons dit nie moet kry en gebruik nie. Sorry Ma, ek het dit maar in die gebruikslaai gesit. Ek weet Ma het dit gebêre om bone mee te kerf, maar ek kan Ma verseker niemand gaan weer bone kerf in hierdie huis nie.

En daar tussen al die onthougoeters is Ma se voorskoot. Hy is dun gewas, effe gebleik op die borsstuk. Ek sien Ma in die kombuis staan, potte wat stoom en prut vir Sondag se skaapboud en frikadelle (die lekkerste ooit op aarde) en ‘n heel gaar hoender met ‘n ui in sy hol (seker om die brommers uit te hou). En soetpatats en daai groenbone wat Ma met Ma se skerp messie self gekerf het en in plastieksakkies in die vrieskas gebêre het net vir Sondae. En die crispy braaiaartappels wat ek by Ma geleer het om te maak…Ma het altyd die aartappels sag gekook, die water afgegooi en vir ‘n tydjie laat staan dat al die water verdamp. Dan het Ma die kookolie net so in die pot gegooi oor die warm aartappels en die spulletjie weer laat kook tot die olie saggies borrel. Die geheim was om nie te roer aan daai aartappels nie – jy los hulle net so tot hulle goudbruin is. Dan op handdoekrol in die Corningware bak om die ergste olie op te vang en baie sout. Sjoe! Of groenboontjiebredie met dunrib in die winter. O ja met baie witpeper. En appelkooskonfyt in die groot ronde konfytpot wat ek sien nog steeds diep onder die sink staan. En die jaarlikse uittog na Swellendam om brame te gaan haal vir braamkonfyt. Niemand het gekuier ooit en sonder ‘n potjie braamfonkyt huistoe gegaan nie. Ek vou maar die ou voorskootjie op en sit hom weer terug in die laai.

Ek slaap nou in die hoofslaapkamer in Ma se bed. Ja dit voel baie vreemd, amper té intiem. Elizabeth het Ma se bed opgemaak met die wit stel beddegoed met die candlewick geborduurde lavender daarop. Ek moes die kussing omdraai want die borduurwerk op mens se gesig is nie so lekker nie. Daai stel is seker al dertig jaar oud – maar nog steeds spierwit en die borduurwerk perfek. Ma het geweet hoe om goed op te pas. Nooit enige iemand toegelaat om die wasmasjien te gebruik nie, net Ma het Ma se wasgoed gewas. Huishulpe mag gestryk het, maar die Vader behoede as dit nie was soos Ma geleer het nie. Ma het altyd vertel hoe julle pak gekry het op Huishoudskool in Knysna as julle nie behoorlik gewas of gestywe het nie. Gendaglik het Ma nie meer die linne gestywe soos Ouma Lenie nie. Ek onthou hoe mens jou voete moes platmaak soos ‘n ballerina s’n as jy die eerste aand by Ouma Lenie in Hankey in die bed klim – daai Irish linen was só gestywe. En dit het altyd na motbolle geruik. (Ek onthou op laerskool was Ryno een Maandag nie in die skool nie, hy het per ongeluk die motbolle vir pepermente aangesien en dit ge-eet… Hy was darem Dinsdag weer daar perdfris en gesond.)

Ma sou lekker gelag het as Ma gister Marthy se twee honde gesien het, die Skotties. Hulle het wragtag life jackets aan! Marthy sê die een hond het amper verdrink in die plaasdam, toe besluit Human om vir hulle life jackets te koop. Nou swem hulle heerlik in die rivier sonder om te sink. Hulle het ook mos koddige lywe, soos die worshonde. Dié twee gaan tekere op die sandduine asof dit hulle eerste keer is! Frummel het oor Kersfees só gate gegraaf in die sand dat sy regtervoetjie stukkend was. Veearts en salf en een of ander rooi goed waarin die voetjie geweek moes word. Nie dat dit hom afgesit het om dié naweek weer gate te graaf dat hy heeltemal verdwyn in die gat wat hy graaf! Ek het hom gesê hy moet oppas of hy kom anderkant in Australië uit as hy nie ophou grawe nie. 

Die strand was verlede week oortrek van bloublasies, ek het nog nooit soveel gesien nie. Ek sal nooit vergeet my eerste ontmoeting met ‘n bloublasie nie, ek was seker drie of vier jaar oud. Ma het vinnig met my huistoe geloop en meat tenderiser op die haal gesit waar die blou sleepsel my gebrand het. Ek weet nie of dit regtig gewerk het nie, maar dit was die ding. Jis en Ma was lief vir Mercurochrome. Ek moes dit nou Google –  Merbromin is an organomercuric disodium salt compound used as a topical antiseptic for minor cuts and scrapes and as a biological dye. Readily available in most countries, it is no longer sold in Switzerland, Brazil, France, Iran, Germany, Denmark, or the United States due to its mercury content.Nou ja, die mercury het Ma duidelik nie van geweet of gepla nie. Dit het die lewendige hel uit jou uit gebrand, maar Ma het dit rojaal op enige wond toegedien, en ‘n harde klap as jy durfwaag huil oor die wond of die brand. Ma die nurse. En laat dit net lyk of jy bietjie af is kry jy Engelse Sout. Epsom Salt was Ma se ander gunsteling medisyne….magnesium sulfaat sê Google, gebruik vir baie soorte siektes. Jy het dan óf skittery gehad of jy het jou longe uit gekots. Lekker, al die gif uit nou kan ons weer kaiings met skaapvet op varsgebakte brood by Ant Martha eet. Ek het gehou van stroop bo-oor die kaiings, natuurlik. 

Nou ja Ma, ek gaan vandag weer terug Kaap toe. Dit was lekker om weer te kuier saam met al die herinneringe.

Ai Ma, dis ons laaste stoepsit, ek moet vandag weer terug Kaap toe. Dis ‘n lieflike oop blouhemel dag, die honde is nou uit vir ‘n pie. Dis net voor sewe. Die son skyn lekker hier op die stoep, maar daar is ‘n koel liggie wat van die see af trek. Ek het dit nie gemaak om tot twaalfuur wakker te bly nie, die Duitsers het op die stoep gesit en lag dat jy hulle sekerlik tot oorkant op Infanta kon hoor. Ek het Ma se frikadelle vir hulle gemaak vir oujaarsete – kyk die mense kan eet. En om van drink nie te praat nie….Ma sou baie skaam gewees het as ons al die leë drankbottels met die vullislorrie moes laat wegry. Maar gelukkig neem Markus dit plaas toe terug vir sy recycling masjien wat sy Pa vir hom uit Duitsland uit gebring het. So Ma is dit darem gespaar…

Die duin lyk ‘n paar sentimeter platter getrap van almal se geklim en klouter op hom. Ma sou sê dis soos om te sit en tv kyk hier op die stoep. Ons het altyd so gelag vir al wat leef en beef wat duin op – dik en dun en groot en klein. Gister het Mara gou kom inloer – weet Ma dat sy nie geweet het Ma is dood nie. Ai. Ek en sy het sonder woorde net vir mekaar staan en kyk terwyl ek frikadelle rol. Wat sê mens dan nou ook. Ek het vir haar Ma se as op die sideboard gewys en vir haar een van Ma se begrafnisbriefies gegee. Sy lyk mooi, haar hare is nie meer gekleur nie en lyk baie mooi so grys. Iemand het ‘n groot boomtak op die duin geplant – ek onthou hoe ontsteld Ma was toe hulle een jaar met Kersfees ‘n kruis op die duin geplant het en die ding aan die brand gesteek het.

Elizabeth kom nie huis skoonmaak nie want dis mos ‘n vakansiedag. Ma sal bly wees om te weet dat Markus gister die stofsuier gegryp het om al die honde hare op te suig. Hy het omtrent gekletter daar bo. Jojo verloor vreeslik hare al word hy elke dag geborsel. So kom Markus seker na ‘n uur af en sê hy verstaan nie hoekom die stofsuier die hare voor insuig en agter uit blaas nie. Natuurlik het hy nie die ding se sak ingesit nie – die hang oor die mop in die waskamer waar Elizabeth hom seker gewas het en gehang het om droog te word. Die Duister was nie interpressed soos Aldo kleintyd gesê het nie. Toé begin hy eers met mening stofsuig. Wel vandag gaan hulle dit weer moet doen. Ma moenie worry oor die wit goed nie, ek sal dit by Leon se laundry laat was want die water is nog steeds net so bruin.

Ek het ook ‘n lekker brood gebak met olywe en sondroog tamaties. Francois het toe al die tyd ‘n groot bos roosmaryn, ek het daar gaan leen en toe vir hom en Danita en Ruan ook ‘n brood gebak. Hulle pas kleinkinders op – klein Francois en sy vrou is weg vir ‘n paar dae na die skoonouers en Francois en Danita pas kleinkinders op. Ma sou sê dankie jirre ek is dit gespaar. Ek dink Ma sou ‘n wonderlike Ouma gewees het. Kleinkinders in die aarde in bederf het as jy my vra.

Buurvrou is nou net hier uit om te gaan draf. Ek hoor Ma al sê plaas sy maak haar eie blêddie huis skoon vir oefening nou hardloop sy soos ‘n mal mens Vondeling toe terwyl die arme huishulp alles moet doen. Dié werk van sonsopkoms tot sonsondergang terwyl die mies draf. En ek sou vir Ma moes sê sjoes Ma moenie so hard praat nie die mense hoor Ma, want vroegoggend op die stoep het Ma nog nie die gehoorapparaat in nie en Ma weet klank trek ver. En Ma sou tien teen een sê ek wil hê sy moet my hoor! Die grênd mense, mens sou dink hulle weet van beter. Ek onthou hoe kwaad die ouman Pa gemaak het as hy die paving afspuit met die hosepipe elke keer as hulle net aanland, en dit is kwaai waterbeperking hier. Een jaar het Pa sy hosepipe gevat en dit in Francoise se garage toegesluit. Dié oggend op die stoep soek die ouman hoog en laag, ons sit almal op die stoep en Pa hou hom blou. Maar ek het dadelik geweet wat aangaan – Pa het nooit vir Ma die storie vertel nie want hy sou op sy hel gekry het.

Ma moenie worry oor die huis nie – ek weet noual die preek wat ek sou kry oor hoe ons ordentlik moet skoonmaak en nie Ma se naam moet laat val nie. Ek sien hier is net ‘n slierte mop – ek weet nie wat het geword van die groen Verimark sponsmop nie. Seker gebreek. Jy weet mos hoe dit gaan. Ek sal sorg dat ons weer een kry want dié klomp teëls kom nie skoon met ‘n sliertemop nie. En ek sal met Thomas praat oor die lekplek. En ons sal moet laat pomp – gisteraand sit en beskuldig die Duitsers mekaar van wie poep so? Heeltyd dink een die ander een poep. Toe kry arme Jojo en die worse later die skuld want almal pleit onskuldig. Ek lag toe lekker toe ek besef die drein loop oor. En ja ek het gesê hulle moenie die krane so laat loop nie. Maar dit was baie mense. Dit loop nou oor die straat uit – netsowel die ouman is nie hier nie want hy kon tog so ‘n kleintjie kry oor die tenk wat oorloop. En Ma het altyd gesê laat pomp tog die tenk voor die ouman iets oorkom. Hulle grênd mense skeit mos nie.

Ai Ma. Dit was so lekker om met Ma te sit en nonsens praat hier op die stoep. Ek gaan dit mis. Ek mis Ma, al voel dit die hele tyd of Ma hier is, want alles in die huis het ‘n storie van Ma. Alles wat ek doen is Ma ook saam doenig, hoor ek Ma se stem. “Wat soek jy in daai laai? Nee, daai ding hoort nie in daai laai nie, sit hom op sy regte plek. Moenie daai skêr gebruik vir daai goed nie, gebruik die bloue. Nee Rayne, daai lap is nie gemaak vir vloer afvee nie. Maak vir ons dan ‘n bietjie tee man? Ek hou van myne sterk, en maak die koppie hoogvol hoor.” Mens sou sweer dis die eerste keer wat ek vir Ma tee maak – ek doen dit al vandat ek tien jaar oud is. “Ja maar dis omdat jy lekker tee maak soos ek jou geleer het”. Ek doen. Maak eers die teepot warm, dan ‘n sakkie vir elke teedrinker en een vir die pot. En dan die pot nie té vol maak nie, die teemus wat Ma gebrei het op en laat dit lekker trek. En tog melk eerste anders is die tee koud. En een sakkie suiker, al het al duisend maal vir Ma gesê hoe ongesond die sakkies is…

Dit bly vir my vreemd/lekker/hartseer hoeveel dinge wat ek doen my aan Ma laat dink. Seker ook hoekom dit so lekker is om hier in Witsand te wees waar alles in die huis nog steeds is soos Ma dit gemaak het. Dit help ook seker – of dalk nie – dat Ma se as nog op die sideboard staan nie. Maar dit was regtig te winderig om Ma se as te strooi. Ek sê vir Antonette as ons Ma se as in dié wind strooi eindig Ma in Mosselbaai op, en ons weet Ma was nie mal oor Mosselbaai nie. Nou staan Ma maar op die sideboard en hou ’n ogie oor ons doen en late. Ek het Ma se begrafnisbriefie ook staan gemaak by die houtkissie. Maar ek belowe sodra die wind bedaar het en ek en Antonette weer saam hier is sal ons Ma se as strooi. Die mense dink dalk ons is weird. (Hulle is natuurlik nie verkeerd nie.)

Ek hoop die dorp se band gaan vandag kom speel – dit lyk nie of die weer gaan opklaar nie. Dit het die hele nag gereën! Ek sal vir Thomas moet vra om te kom want hier is ’n lekplek in Pa se tv kamer – ek het die ou honde handdoeke voor die skuifdeur gepak, maar dit reën erg in daar. Ma sou sê ons moet dankbaar wees vir die reën, ”maar wat van die boere?”. Ek neem aan almal is klaar ge-oes en dat dit nou goed is vir die grond om so buitenstyd reën te kry. Ek sien op vuisboek Dirk van Papendorp plant nou mielies – dit staan nou al so kniehoogte. Ek weet nie of mielies van reën hou as hulle so hoog is nie, maar kan seker nie skade doen nie. Ma sal nie glo as Ma hom sien hoe hy nes sy Pa lyk nie – mens moet twee keer kyk want dis een dieselfde mens.

Dis nou half agt en daar beweeg nog nie ’n mens nie – doodstil met die water wat drup. Daar sit ’n kroes duif op die bure se dak. Hy sit al vir ’n paar dae daar. Ek moes gisteraand lag vir Timo toe ons hier buite sit en hy vra watse blou liggie brand daar op die bure se dak. Daai liggie het Ma mos vreeslik gepla – elke aand as ons hier buite sit wou Ma weet van die blou liggie, tot Johan later probeer verduidelik het op sy manier….maar die volgende aand wou Ma weer weet. Ek verstaan ook nie hoekom daar ‘n liggie moet brand by die sattelietskottel nie – Timo spot en sê seker om vir die vliegtuie te waarsku. Al die straat se mense is hier – van Marthy en Uysie en Rose-hulle tot by Martjie. Ons het haar nou die aand in Anchorage raakgeloop, sy sê sy mis Ma ook erg.

Dit het nou weer begin sous. Ek moet natuurlik weer pie opdroog in die huis want daai twee worse weier om buite te gaan pie as dit so reën. Met hulle lang lywe dink hulle hulle is buite as hulle kop by die deur uit is maar dan is die lang agterlyf nog steeds binne. Dis nou maar seker ‘n worshond ding. Ma was tog so vergewingsgesind teenoor die honde – hulle het met moord weggekom by Ma. Letterlik – onthou Ma die keer wat die kwikkie kom kaas haal het. Ek het Ma gewaarsku dat Pienat baie rats is, Ma het gesê nee wat hy is te oud om ’n voël te vang. Die voorbarige kwikkie het oral in die kombuis rondgeloop en toe net mooi een oggend sy heiland teëgekom toe Pienat hom met een hou morsdood byt. Dit was omtrent ’n paskawaal. Maar Ma was nie kwaad vir Pienat nie, gesê dis mos maar in ’n hond se natuur. Ek wou sy nek breek.

Ons diere het beter behandeling as mense gekry by Ma – Ma het altyd gesê dis al kleinkinders wat jy het. Nou ja, laat ek jou kleinkinders gaan kos gee.

Dit reën ’n regte Witsand reën vanoggend. So klam reën, mens sien nie eintlik druppels val nie maar dis nat en alles binne in die huis voel klam. Ek weet sommer Ma sou weer sê van die Tupperware wat roes in dié weer. En Ma sou kommentaar lewer oor die arme Transvalers in die karavaanpark. Iemand het juis gister op vuisboek gesê dis soos die uittog uit Egipte van karre op pad terug. Mense is seker lekker gatvol oor die water wat so bruin is ook. Hulle weet nie ons het daarmee groot geword nie, en dat daar eintlik niks mee fout is nie. Ma sou sê dis gesond sonder al die chloor en goed. Maar ai, mens se wit wasgoed…

Ek weet Ma sou wou hê ek moet na die jaarlikse vergadering in die rolbalsaal gaan, net oor Ma nuuskierig is. Maar vir dié klomp aanstellerige inkommers het ek tog nie lus nie. Ons wil mos hê Witsand moet klein bly soos dit nou is, so hoe meer redes dat hulle nie hier wil kom kuier nie hoe beter. En ek weet Ma sou sê ”jy’s net jou Pa”. Seker waar – ons is mos maar ‘n kombinasie van julle twee.

Gisteraand het ek vir die Duitsers fokkerellie gemaak soos Ouma altyd vir ons gemaak het. Al die oorskietvleis – die Vader weet Antonette het soveel vleis in die yskas gelos. Tong en gammon en braaitjops en jaartse wors. Oordadig. Daar was seker agt Tupperware bakkies met oorskiet vleis in. Om nie te praat van ’n berg aartappelslaai en brokkolislaai nie – wat nogal heel lekker was. Natuurlik gellings mayonnaise oor altwee, maar nou so ken ons mos my suster. Geil. Ek het soos Ma uie gebraai en al daai vleis fyn gesny, tamatie puree en ’n blik tamaties bygesit. Al wat ek anders as Ma gedoen het was om ’n goeie skeut rooiwyn by te sit. En klomp gedroogde kruie wat iemand hier gelos het. Ek is vies dat iemand Ma se groot roosmaryn bos uitgehaal het. Ek sal weer een bring en by die agterdeur plant. Dit was blykbaar ’n baie lekker sous want hulle het weggelê. Maar daar is nog steeds een Tupperware bakkie met oorskiet. Die drie honde het darem hulle kwota ook gekry – shame die arme goed kry mos nie meer vleis by my nie. Ja Ma, ek eet nog steeds nie vleis nie. En ja Ma, ek drink gereeld B12 aanvullings. Ag Ma, ook nie so gereeld nie, as dit my byval die dag doen ek. Maar ek is gesond, Ma hoef nie te worry nie.

DIe hele dorp is doodstil. So sou dit nou net ek en Ma gewees het wat op die stoep sit en skinder het. Ek onthou baie jare gelede wat Hetta hier by ons gekuier het. Na die tyd het sy gesê dis die eerste keer dat sy dit teëkom dat daar net oor ander mense gepraat word. Dit het my eers gepla, toe dink ek maar dis oor hulle in die stad groot geword het, en nie eintlik met baie mense soos ons nie. Ek onthou die laaste kere wat ek Ma in die ouetehuis kom haal het. Ma wou altyd net deur die dorp gaan ry het – en hoe ek elke huis kan onthou wie daar gewoon het, in die hele dorp. En hoe almal byname gehad het, party wat mens presies weet van wie daar gepraat word. Soos ou Piet Swaaibal (seker na sy golf “swing” verwys…), Piet Takkies en Piet Wyn en Piet Skap. En ou Miem Tête wat by die swembad gewerk het. En Ma kon nie meer enige van hierdie mense onthou nie, maar soos ons gery het en ek hulle name noem het ons ons gatte af gelag.

En ou Daantjie Skoenmaker wat as kind polio gehad het en vreeslik sleg geloop het. Hy het altyd tussen ’n berg skoene gesit en werk. En as mens jou skoene gaan haal dan weet hy presies watter paar joune is, sonder dat mens ’n strokie moet ingee. En Ma het altyd sy loop nagemaak vir Tannie Hankies dan lê ons soos ons lag. En dan het Ma gesê ”ooo die Here gaan my nog straf”. En in later jare as Ma se bene so seer is van die arthritis het Ma gesê ”ja sien dit kom van spot met ou Daantjie Skoenmaker”.

Ek onthou hoe baie keer as ek en Ma en Ouma Bettie langpad ry ons moes aftrek van die pad want ons lag so ons kan nie in die pad sien nie. En ja, dit was altyd oor ander mense. Waaroor anders kon mens nou juis lag? En ons het darem vir ons self ook baie gelag. Ma het altyd gesê dit is ons behoud dat ons vir ons self kan lag.

Die honde hou baie van die nuwe bank op die stoep. Hulle lê nou hoog wat beteken hulle kan oor die reëling in die straat sien. En ja Ma, ek het ’n lap oorgegooi dat hulle nie die nuwe ding vuil maak nie. Een van daai laslap lappe wat eers oor die banke in die sitkamer was. En ek het vir hulle Ouma Bettie se klein voetstoel bankie daar gesit dat Frikkie en Frummel self kan opkloim. Maar jirre is hulle beskimmeld oor dié opklimplek. Wil natuurlik op getél word, so kom staan met ogies soos hartseer paddatjies voor mens dat jy hulle moet optel.

Ma sou die Duitsers se waarnemings waardeer het. “You-know-who” het soos gewoonlik weer die huishulp saamgebring vir die vakansie. Antonette moes vra dat sy haar gordyne se hakie moet terugsit want die gordyn hang so sonder ’n hakkie en Ma weet mos hoe so iets ons kan irriteer. Hoeka sê Antonette sy sal sommer hier in ons huis ’n gordyn hakie kry vir haar. Not a damn! Daar kry sy nie ‘n hakie nie – ek wou vir haar sê as Ma nou hier was was jy in groot moeilikheid want dan sou sy weet wat jy alles weggegooi het…. Anyway die vrou kry toe self ’n hakie en haak die gordyn in en nou lyk dit beter. Die venster is mos reg hier in ons gesig. Elk geval, gister staan die Duitsers en ek in die kombuis en gesels en Timo sê ”kan dit waar wees dat die huishulp die kinders se skoene wat vol sand is vir hulle skoonmaak?” Ek sê vir hom daar sien hy nou ’n lekker stukkie Suid Afrika van hoe dinge hier werk.

Hier is nou een moerse gekletter, enjins wat raas en ek sien almal klim skielik in hulle karre en ry. Dis natuurlik die rubberducks wat op pad is Aghulas toe. Groot opwinding. Ek wonder hoe nat en verkluim hulls is. Nou ja Ma so kan ons sit en gesels tot middagete, maar ek gaan nou eers koffie maak.

Ma wil nie weet hoe waai die wind vandag hier nie. Gelukkig kan mens op die voorstoep sit, want dis bedompig al waai die wind. Die kitesurfers hang en wapper – Ma sou hulle getel het. Maar hulle is nie lank genoeg op een plek dat mens hulle kan tel nie. Ma sou ook gewonder het oor die arme mense in die karavaan park… 

Antonette-hulle is vanoggend weg. DIs toe dat ek Ma so erg mis. Ek wonder of ek weer vir arme Sally gaan sien – sy is regtig brandmaer. Sy gaan staan so op een plek doodstil dan wonder mens wat gaan deur haar gedagtes. Ek dink sy mis Ma net so baie. Antonette is ook nou regtig net soos Ma – toe ek gisteraand vir Sally kos gee word daar ewe vir my gesê ”sit dit op die matjie neer anders eet sy dit nie!”. Ek en Johan het net na mekaar gekyk en gelag. Nes Ma…asof Sally nou weet haar kos is lekkerder as die bakkie op die mat staan. Maar ons doen dit maar so, want ons het mos nooit Ma teëgegaan nie. Die huis is stil toe hulle weg is – Lulu is mal soos altyd. Haar stem is glad hees van blaf. Arme Frummel raak skoon verbouereerd as almal so op Lulu skree, hy gaan lê alleen in die tv kamer op Pa se stoel. Ek het net vanoggend vir Antonette gesê as hulle weer ’n hond kry moet hulle tog een kry wat mens maniere kan leer. ”Sê hy wie se honde heeldag in die huis pis!”. Sy’s natuurlik reg – een van hulle het net vanoggend weer teen Ma se stoel se poot gepie.  

Gisteraand het ’jy-weet-wie’ weer dik gedrink hier deur die stoepreëling kom staan en nonsens praat. Seker weer alleen hier dat hy vroegaand al so getrek is. Ek het my maar skaars gemaak en binne op die bank gaan lê. Al die bure is hier. Vang vis, braai vleis, kuier. Die straat staan vol karre, maar Ma hoef nie te worry nie, ek het my kar so getrek dat die bure maklik kan verby.  

Ma sal baie bly wees om te hoor dat ek bietjie tuin gemaak het. Ek het vir Lindie by die Skeerhok ontmoet vir koffie, sy is op pad Vleesbaai toe. Ek het daar by die winkel vir haar ’n rok vir Kersfees gekoop – vir my lyk sy tog te mooi in die rok. Dis so bont roeserig en pas mooi by haar kleur. Ma weet mos die roes en sproete kleur. Ek het dié kind tog so lief. Sy stuur groete vir Ma. En daar oorkant ons by ‘n ander tafel sit ‘n vrou wat vir my baie bekend lyk. Ek dink en dink. Later kom vra sy vir Lindie oor haar hond, Billy, en of hy ’n Schnauzer is. Ek herken haar stem en vra of sy Rachel Steyn is – Ma onthou Rachel wat orrel gespeel het in die kerk altyd. Sy val amper op haar rug toe ek vir haar sê wie ek is. En toe sy eers herstel is haar eerste woorde ”ek was vreeslik lief vir jou Ma’. Ek het nogal gewonder of sy op Ma se begrafnis die orrel gaan speel. Sy was seker weg. Die enetjie wat gespeel het was maar hak en tak. Niks pedale gebruik nie, en dis juis dít wat orrelklanke so mooi maak.  

Gepraat van orrel. So is Tannie Bettie ook twee weke gelede dood. Ek ry nogal Sondag van Werda af (dis ’n lang storie vir ’n ander dag) Stilbaai toe om vir Tannie Bettie te gaan kuier. Ek kom so kwart oor elf by die ouetehuis aan. Die vrou by die ontvangs kyk my snaaks aan toe ek sê ek kom net gou by Tannie Bettie inloer – sy is net mooi kwart voor tien die oggend oorlede. My hart was stukkend, ek het tot anderkant Heidelberg nog gehuil oor my dierbare Tannie Bettie. En sleg gevoel oor ek haar nie op julle verjaardag die 30ste September gebel het nie. So is ek toe die Donderdag weer Stilbaai toe vir haar begrafnis. Plaas ek het aangebied om die orrel te speel – ek ken darem nou nog die songs wat sy my geleer vir Antonette se troue. Dis nou wel bietjie opgeruimd, maar sy sou nie omgee nie. Marietjie Burger het Tannie Annatjie begelei in “Amazing Grace” – dit was vreeslik mooi en weemoedig. EK het hoeka laas vir Tannie Annatjie nog in Tannie Bettie se woonstel gekry toe hulle ge-oefen het vir ’n konsert. 

Kan Ma glo dat Antonette en Johan die 17de Desember 40 jaar getroud was? Wragtag. Ons het altyd gesê Ma en Pa verdien ’n medalje, maar ek dink hulle twee ook. Ek sal nooit daai troue vergeet nie. Ma wat amper die waiter ’n oorveeg gegee het oor ys in Ma se whiskey. En Ma se skoene wat hulle vergeet het in Somerset Wes toe moet Ma Jeanette se skoene dra wat twee sizes te klein is. En dit was die eerste keer wat ek lams tong ge-eet het, Jean het dit heerlik gemaak met ‘n mosterdous en klein ingelegde appelkosies. Daai dae was Ma nog vuur en vlam, nagte deur gewerk, vir niks geskrik nie. Ek en Antonette sê net anderdag vir mekaar dis hoe ons Ma wil onthou – die vrou vir wie niks ooit te veel moeite was nie, wat Sondae kook dat die kombuisvensters opstoom. Lekkerste frikadelle en gekrummelde varktjops. En papa janana gereg waaroor ons ons simpel gelag het – papaja nagegerg. Ma het altyd goed so verkeerd gelees – soos die keer by die roadhouse wat Ma vir Pa vra wat ’boneless’ (met ’n Afrikaanse uitspraak) op die spyskaart is. Dis toe al die tyd ”boneless fish” maar die boneless is bo geskryf en die vis onder. Ons het ons amper simpel gelag.  

Onthou Ma die eerste keer toe ons clingwrap ontdek het saam met Tannie Ems in die drive-in op Riversdal. Sy het ’n hotdog gekry en so sit en eet ons in die donker met die pouse van die fliek. Na die tyd vra Ma vir Tannie Ems hoe was haar hotdog. Sy sê ”nee jirre jong dit was die taaiste hotdog wat ek nog in my lewe ge-eet het.” Toe besef ons sy het nie geweet van clingwrap nie – en het die hele ding met clingwrap en al op ge-eet. Ons het vir jare daarna nog daaroor gelag. 

Ek was nog besig om te vertel van die tuinmaak. Die plan was om Impatience by die kwekery te gaan koop. Sjoe Ma sou die kwekery geniet het – die man het regtig ’n slag met steggies maak. Ek vra hom of hy Impatience het, want dit sal mooi hier agter op die stoep onder die skadu groei. Ek is nie so mal oor die Nieu Guinnea Impatience nie, al is hulle meer gehard. “Nee” sê die eienaar, ”die fokken goed fokken groei mos nie in my fokken tuin nie!” Ek moes lag – dink dadelik ja hulle is te sensitief seker om onder dié geswets te oorleef. Ek kry toe maar weer van daai mooi ding met die rooi blare – Coleus. (Ek moes dit nou google). Ek het mos verlede jaar ’n grote geplant maar hy het gevrek net na Ma se dood. Seker ook dood getreur. Maar dié wat ek nou gekry het is die variegated – sommer drie gekoop en dit onder die malva geplant. Ek het van die sandgrond uitgehaal en potting soil ingesit. Die arme malva sal seker ook dankbaar wees vir bietjie vars grond. 

Ek besef nou ek het soveel gesels wat opgehoop het. Goed wat net ek en Ma oor gesels het wat ek nou met niemand kan gesels nie. Maar ek gaan nou eers ophou, ons gesels more weer.